Esso tankstations, Nederland (1953)
In 1953 werd Dudok door de directie van Esso Nederland benaderd met de vraag of hij een modern, gestandaardiseerd benzinestation kon ontwerpen. Esso wilde in het hele land benzinestations openen langs het netwerk van nieuwe autosnelwegen dat in die jaren werd aangelegd. Goedkoop, herkenbaar en transparant, was de opdracht. En ontworpen door een gerenommeerde architect, zodat de lokale schoonheidscommissies niet zo snel bezwaar zouden maken.
Dudok nam de uitdaging aan en schetste op een a4’tje het prototype van het nieuwe Essostation. Hij koos voor een rank betonnen dak in V-vorm, aan weerszijden ondersteund door een naar boven toe breder wordende betonnen kolom. Daaronder plaatste Dudok een kiosk met stalen raamkozijnen rondom. Een combinatie van een luifel en een kiosk in “een constructie van een lichtheid, welke aan het immateriële grenst,” aldus Dudoks compagnon Robert Magnée.
Het eerste exemplaar verrees in 1954 in Heerlen, bij een fonkelnieuwe Ford-garage. Dudoks schetsontwerp werd bestekklaar gemaakt door P.J. Prett, werktekenaar in dienst bij Ford-architect F.S.J. Paulen. De glazen kiosk, die in Dudoks schets los stond, werd om praktische redenen doorgetrokken tot de onderzijde van het betonnen dak.
Zo ontstond het oermodel van Dudoks Essostation, waarvan er tot 1967 maar liefst 112 zouden verrijzen langs de Nederlandse wegen, in verschillende varianten. Dudoks compagnon Magnée ontwierp een diepere versie met vier vensters aan weerszijden van de draagkolom. Dat leverde meer binnenruimte op, maar de pompen moesten daardoor verhuizen naar een apart eilandje vóór de kiosk. Dudok zelf ontwierp de grootste variant met een extra brede voorgevel, op verzoek van de gemeente Groningen die het servicestation wilde combineren met een transformatorhuisje.
Dat Groningse station, een rijksmonument, is behouden gebleven en is na een grondige renovatie nu een hippe koffieshop met een prachtig terras in een nieuw parkje langs het Diep. Het enige andere overgebleven exemplaar is in oude glorie hersteld en is te bewonderen bij Toyota-importeur Louwman & Parqui in Raamsdonkveer.
