Dudokstijl: van lichtend voorbeeld tot verkoopargument
Wie op de makelaarswebsite Funda landelijk zoekt op het trefwoord Dudok vindt in november 2023 maar liefst 174 koopwoningen, beschikbaar of recent verkocht. Soms gaat het om een echte, door Dudok ontworpen woning. Maar dat komt niet vaak voor. Soms gaat het om huizen in een Dudokstraat of Dudokpark. Of om een huis dat dicht bij een echte ‘Dudok’ staat, wat de makelaar er graag even bij vermeldt. Maar verreweg de meeste treffers zijn huizen en appartementen die recent zijn gebouwd ‘in Dudokstijl’. Want Dudok verkoopt nog steeds heel goed.
door Peter Veenendaal
Dat is ook niet zo gek, vindt Dick van Gameren, decaan van de faculteit Bouwkunde aan de TU Delft en partner bij Mecanoo architecten. “De vormentaal spreekt ontwerpers nog steeds aan. Maar ook ontwikkelaars. De jaren-dertigwoning is een begrip geworden in Nederland, vooral door de ambachtelijke kwaliteit die ze hebben. Zeker het werk van Dudok. Bijvoorbeeld het Witte Dorp in Eindhoven. Dat wordt vaak als voorbeeld gebruikt voor nieuwe woningbouw omdat het heel erg gewaardeerd wordt door potentiële kopers.”
Daar wordt door ontwikkelaars gretig op ingespeeld. Of het nu gaat om gewetensvol gebouwde kopieën of nieuwbouwwoningen met een hoog plafond en een rond raampje, de term ‘Dudokstijl’ wordt zo veelvuldig en gemakkelijk gebruikt dat hij aan inflatie onderhevig is. Liesbeth van der Pol, partner van Dok architecten: “Het lijkt wel alsof de Dudokstijl, net als de jaren-dertigstijl, als verkoopmethode wordt gebruikt. Dat vind ik jammer. Het zou goed zijn als Dudok niet als een stijl wordt gezien, maar als vakmanschap. Enerzijds een verfijnde verhouding tussen vorm, ritme, hoog-laag, massa en leegte. En anderzijds een ongelooflijk fraaie materialisering. Dát vakmanschap, dat we dat maar veel mogen gebruiken.”
Hema-architectuur
Architectuurhistoricus en Dudokkenner Herman van Bergeijk is geen voorstander van het moderne bouwen in Dudokstijl: “Er wordt veel gebouwd onder de vlag van Dudok, maar er werd vroeger ook veel gevaren onder de piratenvlag. Ik denk dat je het op dat niveau moet zien. Er is veel Hema-architectuur. Mensen nemen dingen van Dudok over zonder te begrijpen wat zijn principes waren en wat daarachter zat. Als we domweg gaan kopiëren dan vergeten we wat het doel is: onze eigen tijd in beeld brengen en niet die van Dudok. Niet een Dudok Revisited, maar een Dudok die geïnterpreteerd is en een eigentijds beeld schetst van hoe de maatschappij eruit zou moeten zien. Dát was wat Dudok voor ogen stond.”
Ook Joris Molenaar van Molenaar & Co architecten pleit voor een eigen interpretatie: “Navolging is er altijd geweest, dat hoort bij het vak. Maar wat je nu ziet in de commerciële woningbouw is dat die navolging van Dudok een beetje plat wordt. Het herhalen van een trucje, of het plakken van een plaatje op een standaard huis. Dat vind ik een gevaar, ook voor mijn eigen werk. Het is veel beter om een eigen vertaling te vinden van die gedachtegang uit de jaren twintig, dertig of veertig. Je kunt het nooit letterlijk overzetten naar nu.”
Expressieve kracht
De belangstelling voor Dudoks werk neemt volgens Bouwkundedecaan Dick van Gameren toe, zeker bij jonge architecten: “Toen ik zelf studeerde was Dudok eigenlijk een beetje verdacht, juist omdat hij aansluiting zocht bij traditie. Dat is nu heel anders. Nu wordt de expressieve kracht en het ambachtelijke van zijn werk juist heel erg gewaardeerd door onze docenten en studenten. Ook door de studenten uit het buitenland. Als ik hen origineel werk van Dudok laat zien zijn ze diep onder de indruk.”
Volgens Liesbeth van der Pol is Dudok van blijvende waarde als voorbeeld: “Wij worden als architecten veel gevraagd om dingen in baksteen te doen. En wie is er nou beter in baksteen dan Dudok? Dat is de grote waarde. De gebouwen die hij in het verleden heeft gemaakt dienen nu nog als voorbeelden van wat je kan doen in massa en baksteen.”
Voor Dick van Gameren gaat de waarde van Dudok anno nu verder dan zijn vormentaal, die met al zijn verfijningen tegenwoordig moeilijk te realiseren is. “Als architect heb ik veel woningbouw mogen realiseren. En dan kijk ik altijd naar die buurten van Dudok omdat die zo’n prachtige samenhang hebben. Ik denk dat een blijvende betekenis van het werk van Dudok is dat een gebouw zich moet verbinden met zijn directe omgeving, maar ook met de grotere context van materialen en ambachtelijkheid die hoort bij het gebied waar je aan het werk bent. Dat moet ook vandaag de dag het uitgangspunt zijn.”
Gemakkelijk te begrijpen
Rest de vraag wat Dudok zelf van die hedendaagse navolging gevonden zou hebben. Herman van Bergeijk: “Ik kan niet in de schoenen van Dudok gaan staan. Maar ik vermoed dat hij zou hebben gezwegen. Dat hij de betekenis van architectuur voor de maatschappij belangrijker vond dan navolging van zijn vormentaal. De principes die hij aangaf in zijn ontwerpen in de jaren twintig, die zijn in feite overgenomen. Het stapelen van kubistische elementen, waardoor er een compositie wordt gemaakt die iedereen gemakkelijk kan begrijpen, in tegenstelling tot de oude architectuur. Dat is toch zijn verdienste geweest.”
