Bioscoop en flatgebouw, Calcutta (1936-1938)
In januari 1936 stapte Dudok aan boord van KLM-toestel de Nachtegaal voor een reis die hem naar de andere kant van de wereld zou voeren. De architect had van zijn Hilversumse werkgever zes weken vrij gekregen voor een bijzondere particuliere opdracht: het ontwerpen van een woon-, winkel- en bioscoopcomplex in Calcutta, destijds de hoofdstad van Brits-Indië, nu de Indiase stad Kolkata.
Animatie op basis van een 3D-model van Dudoks ontwerp in Calcutta, gemaakt door David Harper. U hoort een interview met Dudok van AVRO radio uit 1936, na zijn terugkeer uit India.
De uitnodiging kwam van Albert de Bois Shrosbree, directeur van Humayan Properties en zelf voormalig architect. Shrosbree had tijdens een rondreis door Europa tweemaal het raadhuis in Hilversum bezocht en was diep onder de indruk geraakt van Dudoks moderne vormgeving. Hij zocht een architect die Calcutta een cinema van wereldklasse kon schenken.
Voor Dudok betekende de opdracht een welkome ontsnapping uit wat hij “de beklemdheid van ons vaderlandsche bouwkundig leven” noemde. In die dreigende vooroorlogse jaren waren opdrachten schaars.
Het tropische klimaat stelde Dudok voor nieuwe uitdagingen: waar hij in Nederland het zonlicht maximaal binnenliet, moest hij hier juist schaduw creëren met brede veranda’s en kleine ramen. De materialen waren matig, de werklieden onervaren, het budget beperkt, zo schreef hij aan zijn vriend Hendrik Wijdeveld. “De bedoeling is een gebouw te stichten waarmee men geld verdient. (…) Toch zal men wel kunnen zien dat ik het gemaakt heb.”
Bij de opening op 27 oktober 1938 overtrof de Lighthouse Cinema alle verwachtingen. Met 1.396 zitplaatsen was het een van de grootste en modernste bioscopen van heel Azië. Binnen heerste een bijna futuristische sfeer: indirecte verlichting, champagnekleurige wanden zonder decoratie, geavanceerde airconditioning en een ultramodern geluidssysteem. De oplopende vloer garandeerde onbelemmerd zicht op het scherm vanuit elke stoel. “Let the pictures do the talking. The Lighthouse must speak for itself!” verklaarde directeur Shrosbree trots.
Aan de andere kant van het witte, langwerpige gebouw was Humayan Court verrezen, een strak, zes verdieping hoog complex met appartementen, restaurants, winkels, kantoren en een dakterras. De krant Star of India noemde het “het begin van het Calcutta van de toekomst.”
De bioscoop werd een cultureel icoon in de stad. Hollywoodfilms trokken volle zalen en sterren als Alfred Hitchcock bezochten het gebouw. Maar na de onafhankelijkheid van India in 1947 veranderde het publiek. De Europese en Anglo-Indiase gemeenschap kromp, Bollywood verdrong Hollywood en de grote filmpaleizen legden het af tegen nieuwe, kleinere bioscopen. In 2002 sloot de Lighthouse definitief zijn deuren als bioscoop.
Van het enorme pand staan nu alleen de buitenmuren nog overeind. Ronde raampjes en wat andere details herinneren nog aan Dudok, maar binnen zijn ook de laatste restjes van zijn architectuur gesloopt en verwijderd, om plaats te maken voor een grote textielsupermarkt.
Humayan Court, aan de andere kant van Dudoks creatie, is nog volop in gebruik. Dit deel bleef verrassend intact, al werden de veranda’s dichtgezet en het dakterras ingenomen door zeecontainerwoningen en zendmasten. Binnen is Dudoks gevoel voor proportie, licht en ruimte nog te herkennen, bijvoorbeeld in het atrium. Maar je moet het weten. De buitenkant van het complex biedt een troosteloze aanblik en herinnert nauwelijks aan Dudoks aziatische avontuur. Zelf heeft de bouwmeester zijn tropische werk nooit met eigen ogen aanschouwd.
