Verrassend veel ‘Dudoks’ in het land ‘down under’
De opvallende kloktoren van de voormalige MacRobertson Girls’ High School in het Australische Melbourne, de in lapis lazuli uitgevoerde muurdammen van de riante vensterpartijen, de gele bakstenen massa’s, het is een vormentaal die duidelijk schatplichtig is aan Dudok. De school is een ontwerp uit 1933 van architect Norman Seabrook (1905-1979). Seabrook was beslist niet de enige Australische architect die dudokiaanse elementen verwerkte in zijn ontwerpen. Een opvallende hoeveelheid dudokian gebouwen is te vinden in Australië, een land dat Dudok zelf nooit heeft bezocht.
door Joke Reichardt
De verspreiding van Dudoks vormentaal in Australië en zijn invloed op de Australische moderne architectuur was aanzienlijk. Dudok zelf heeft daar weinig directe inbreng in gehad. Hij heeft nooit in Australië gebouwd, noch is hij naar Australië gereisd om er lezingen te geven. Maar de Australische architecten waren goed op de hoogte van wat er in Europa op architectuurgebied speelde en ze kenden het werk van de Hilversummer goed. Dit had meerdere redenen. De Australische architectuurhistoricus Carol Hardwick deed hier uitgebreid onderzoek naar voor haar proefschrift uit 1996 over de invloed van Dudok op de Australische architectuur tussen 1930 en 1955.
Al in de jaren twintig verschenen afbeeldingen van en artikelen over Dudoks Hilversumse architectuur in vakbladen uit Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Deze Engelstalige bladen werden ook in Australië gretig gelezen, blijkt uit het onderzoek van Hardwick. Het Nederlandstalige Wendingen vond eveneens verspreiding in het buitenland. Naar verluidt had de Australische architect Harry Rembert, ontwerper van de technische scholen in Sydney en Newcastle, een aantal samengebonden uitgaven van dit tijdschrift in zijn boekenkast staan.
Via Groot-Brittannië naar Australië
Nieuwsgierig geworden naar de moderne Europese architectuur reisden architecten eind jaren twintig naar het Verenigd Koninkrijk, mede gedreven door de slechte economische situatie in het thuisland. Norman Seabrook werkte in Londen enige tijd bij het bureau van Burnet, Tait & Lorne, bekend van vele dudokiaanse ontwerpen. Vanuit Londen maakte Seabrook ook persoonlijk kennis met Dudoks architectuur in Hilversum. De MacRobertson Girls’ High School, geopend in 1934, is volgens Hardwick het eerste gebouw van belang waarin de invloed van Dudok merkbaar is. Ook architect Edward Fielder Billson (1892-1985) liet zich na een reis naar Europa inspireren door de Hilversumse architect. In zijn Sanitarium Health Food Factory uit 1938 in Warburton in de staat Victoria is het Dudokidioom moeiteloos herkenbaar.
Architect Ewen Laird (1906-1999) uit Geelong (Victoria) hield een uitgebreid dagboek bij met vele schetsen en aantekeningen van de gebouwen die hij in Hilversum zag. Over het Raadhuis schreef hij: “The approach and your first view of this splendid job absolutely bowl you over -‘a thing of beauty is a joy forever’ – and such is this masterpiece of Dudok’s. […] It is so clean, bright, fresh and colourful sitting there amongst the trees, which are in the vicinity, alongside the man made pool with its lilies and gold fish reflections!” Vooral de kleuren die Dudok in zijn gebouwen toepaste spraken tot Lairds verbeelding en vonden via zijn aantekeningen een weg naar vele Australische ontwerpen.
“As the grand finale to a Dutch Tour I can imagine nothing finer than to visit Hilversum […] Dudok certainly the leader of modern architectural thought in Holland and as truly advanced as anyone in Europe, is the Municipal Architect – and what wonderful things he has done there” – B.T. Stone
Niet iedereen hoefde op goed geluk elders emplooi te zoeken. Jonge architecten en architectuurstudenten konden soms met een beurs van een architectuurinstelling of overheidsdienst naar Europa of de Verenigde Staten reizen om daar de moderne architectuur te bestuderen. Met zekere regelmaat kwamen zij geïnspireerd door het werk van Dudok weer terug in Australië, zoals de hierboven aangehaalde B.T. Stone. Volgens de uit Melbourne afkomstige architect Geoffrey Mewton van het architectenbureau Mewton en Grounds, was Dudok “the hero of every architectural student”.
Vanaf de jaren dertig verschenen artikelen in Australische architectuurtijdschriften als Building en Architecture, nu met informatie uit de eerste hand. Steevast werden Hilversum en Dudok als voorbeeld genoemd wanneer de moderne architectuur in Europa het onderwerp was. Via de reisverslagen in architectuurtijdschriften, lezingen en onderlinge contacten tussen architecten verspreidde Dudoks moderne architectuur zich over Australië. Eigen schetsen en tekeningen voegden kleur toe aan de zwart-wit foto’s uit de tijdschriften.
Het romantisch kubisme van Dudok
Wat de architecten en hun opdrachtgevers aansprak in het werk van Dudok was volgens onderzoeker Paul Dielemans van de Universiteit van Queensland het als minder uitgesproken ervaren modernisme, het zogenaamde romantisch kubisme. Niet de extreem expressionistische vormen van de Amsterdamse Schoolstijl, niet het koele zakelijke van het internationale modernisme, maar de ‘zachtere’ vormen van Dudoks architectuur spraken down under tot de verbeelding. Het waren niet alleen scholen waar Dudoks invloed gold, hoewel deze wel de meerderheid vormden, maar ook in fabrieken, gemeentehuizen, kantoorgebouwen, elektriciteitsstations, ziekenhuizen en hotels zijn Dudokkenmerken te vinden, aldus Dielemans.
Baksteen en de Dudokvoeg
Het gebruik van baksteen door de Hilversumse architect droeg er toe bij dat Dudoks vormentaal in Australië voet aan de grond kreeg. Architect Mary Turner Shaw herinnerde zich jaren later: “What we most approved of was horizontality, preferably in brickwork in the mode of the Dutchman Dudok, with rows of windows and bands of cement render.” Zo gingen baksteenfabrikanten in Australië over tot het fabriceren van de speciale langwerpige baksteen die Dudok had toegepast in het Raadhuis van Hilversum. Ook de gele kleur van de Raadhuissteen werd regelmatig toegepast, al dan niet met de speciale schaduwvoeg. De opvallende (klok)toren, een kenmerk van veel van Dudoks ontwerpen in Hilversum, en een halfronde uitbouw waren eveneens een geliefd detail. Architect Harry Norris (1888-1996) paste beide toe in het zeemanshuis dat hij in 1937 ontwierp voor The Missions to Seamen (een organisatie die zich inspant voor het welzijn van zeelieden). Het gebouw is, ondanks vele protesten van erfgoedinstanties, in 1994 gesloopt.
De lijst van bouwwerken met dudokiaanse kenmerken in Australië is lang. Te lang om hier uitputtend te bespreken. Na de MacRobertson Girls’ High School volgden vele andere scholen. De Sanitarium Health Food Factory was op zijn beurt weer een voorbeeld voor de Australische naoorlogse commerciële en industriële architectuur. Het moge duidelijk zijn dat de Hilversumse gemeentearchitect, die tot zijn spijt zelf weinig internationaal had gebouwd, in Australië zijn internationale sporen ruimschoots heeft achtergelaten.
Inspired by Dudok | Categorie(ën): Australië | Tags: Architecture, B.T.Stone, Building, Essay, Ewen Laird, Navolging, Romantisch kubisme, Wendingen
