Dudokstijl in het land van Frank Lloyd Wright
“Hilversum is certainly a gold mine for the architectural student” schreef architectuurstudent Harvey P. Clarkson, later directeur van een zeer gerenommeerd Amerikaans architectenbureau, na een bezoek in 1938. Clarkson was een van de vele Amerikanen die een bezoek brachten aan Hilversum en die een positieve indruk van Dudok en diens architectuur mee naar huis namen. Maar daar waar dat in Australië, Vlaanderen of het Verenigd Koninkrijk leidde tot een heuse ‘Go Dudok!’-hausse, gebeurde dat in de Verenigde Staten niet.
door Joke Reichardt
Aankondiging van een van Dudoks lezingen tijdens zijn rondreis door de Verenigde Staten in 1953.
Het is opmerkelijk dat we slechts enkele navolgingen van Dudoks vormentaal op het Noord-Amerikaanse continent hebben ontdekt. Dudok was zeker geen onbekende binnen de architecturale beroepsgroep in de Verenigde Staten. De bezoeken aan Hilversum kwamen al in de jaren twintig op gang, en namen na de bouw van het Raadhuis (1931) alleen maar toe. Ook de vakbladen publiceerden met zekere regelmaat afbeeldingen van Dudoks scholen, woningbouw en Raadhuis. Dudok kreeg zelfs uitnodigingen van Amerikaanse universiteiten en architectuurinstellingen om er gastcolleges en lezingen te geven, uitnodigingen die hij aanvankelijk naast zich neer legde.
En daar bleef het voor velen in de praktijk bij. Toen het Museum of Modern Art in New York in 1932 zijn eerste architectuurtentoonstelling organiseerde, waren het de architecten van de International Style, het Nieuwe Bouwen, die als waarlijk modern werden gepresenteerd. Le Corbusier (1887-1965), Gropius (1883-1969), Oud (1890-1963) en Mies van der Rohe (1886-1969) waren volgens de makers de echte leiders van de nieuwe architectuur. Dudok was weliswaar ook modern, maar zijn baksteenarchitectuur was in de ogen van de organisatoren van de invloedrijke tentoonstelling te traditioneel om daadwerkelijk toekomst te hebben.
Invloed van Frank Lloyd Wright
Datzelfde gold voor Frank Lloyd Wright (1867-1959), die wel een plaatsje op de tentoonstelling kreeg, maar dan als Amerikaanse tegenhanger van de nieuwe architectuur. Architectuurcriticus en Dudokkenner Herman van Bergeijk noemt Wrights deelname aan de tentoonstelling een ‘postuum’ eerbetoon. Wright leek in die dagen van het (Amerikaanse) architectuurtoneel verdwenen, stelt Van Bergeijk. Maar in Nederland was Wright, met name in de jaren 20 en 30, een bron van inspiratie voor een groot aantal architecten. Waaronder Dudok. Zijn architectuur wordt regelmatig vergeleken met die van Wright, hoewel hij daarover zelf zei dat het veel meer Wrights “heldere, ruimtelijke vormgeving” was dan diens “wijze van detailleren” waardoor hij beïnvloed was. Toch zien we in Dudoks vormentaal de invloeden van Frank Lloyd Wright. Die ook weer navolgingen kregen in de dudokiaanse architectuur.
In Amerika lag dat misschien anders. Met Frank Lloyd Wright hadden de minder avantgardistische architecten daar hun eigen, belangrijke inspiratiebron voorhanden. Simpel gezegd, ze hadden Dudok niet nodig. Dat gold in ieder geval voor Karl Kamrath (1911-1988), architect van de Phillis Wheatley Senior High School in Houston (1949). Kamraths ontwerp scharen we onder ‘een vleugje dudokiaans’, maar Frank Lloyd Wright was zijn grote voorbeeld.
Ralph Johnson
Het is niet toevallig dat het in de Verenigde Staten juist scholen zijn waarin we Dudoks vormentaal hebben teruggevonden. In zijn scholen bracht Dudok vormentaal en nieuwste inzichten op educatief gebied samen. De dudokiaanse Crow Island School, ontworpen door vader en zoon Saarinen en uitgevoerd door de firma Perkins Wheeler & Will, staat bekend als de eerste modernistische basisschool in de Verenigde Staten. Het architectenbureau heeft daarna vele scholen op dit basisprincipe gebouwd.
De firma heet nu Perkins & Will en is steeds dudokiaans gebleven. Architect Ralph Johnson, Global Design Director en sinds 1976 werkzaam bij het bureau, geeft in een interview dat we met hem hadden aan zichtbaar beïnvloed te zijn door Dudok. In 1989 vond Johnson in Hilversum inspiratie in Dudoks scholen voor zijn eigen schoolontwerpen. En zijn Orland Park Village Center in Chicago, dat de cover van het blad Progressive Architecture in oktober 1990 sierde, is een eigentijds maar absoluut dudokiaans ontwerp.
Dudoks lezingentour in de VS
Met Frank Lloyd Wright kwam het wel goed. Hij behoort inmiddels, mét Le Corbusier, tot de meest invloedrijke architecten van de twintigste eeuw. Hoe verging het onze Hilversumse architect verder in de Verenigde Staten?
Pas vele jaren later gaf Dudok gehoor aan de uitnodigingen om in Amerika te komen spreken. In het najaar van 1953 maakte hij een lezingenreis van drie maanden door het midden en oosten van de VS. Op meer dan dertig universiteiten, bij architectenverenigingen en op informele bijeenkomsten gaf hij lezingen en toonde hij diabeelden van zijn gebouwde oeuvre. Vele honderden architecten, studenten en andere belangstellenden kwamen op zijn lezingen af. Overal werd hij aangekondigd als Pioneer in the Modern Movement in Holland. Dudoks baksteenarchitectuur was na twee decennia eindelijk op gelijke voet komen te staan met de modernistische bouwwerken van beton, glas en staal van de Internationale Stijl.
Gold Medal AIA
Anderhalf jaar later kreeg Dudok de hoogste onderscheiding van het American Institute of Architects, de Gold Medal. De prijs werd (en wordt nog steeds) toegekend aan ‘individuals whose work has had a lasting influence on the theory and practice of architecture’. Het was een uitzonderlijk eerbetoon aan de Hilversumse architect. Slechts zeven buitenlandse architecten waren hem voorgegaan. Dudok was de eerste (en tot nu toe enige) Nederlander die de prijs mocht ontvangen.
Dat alles maakt het des te opmerkelijker dat er ogenschijnlijk zo weinig navolging is geweest in de Verenigde Staten. Hoewel dat niet wil zeggen dat die navolging er niet is (afwezigheid van bewijs is geen bewijs van afwezigheid). Zo stuitten we onlangs op de Loma Linda Food Factory in Riverside CA van architect Clinton Nourse, gebouwd in 1938. De kubische opbouw, de asymmetrische kloktoren, de horizontale vensterindeling, het is duidelijk Dudoks vormentaal die hier is toegepast. Maar enige informatie over gebouw of architect bleek onvindbaar. Misschien ligt het gewoon daar aan, dat er domweg (te) weinig over is geschreven. En Amerika is groot. Dus, redenen genoeg om te blijven zoeken.
