Kantoorgebouw Centrale Onderlinge, Den Haag (1933-1934)
Aan de kruising tussen de Waalsdorperweg en de Van Alkemadelaan in Den Haag staat het kantoorgebouw van de Centrale Onderlinge Bedrijfsverzekering voor Ziekteverzekering, in 1933 ontworpen door de in Den Haag werkzame architect Jan Wils (1891-1972). De Haagse gebouwen van Jan Wils worden veelal gerekend tot de architectuurstroming Nieuwe Haagse School, die gekenmerkt wordt door robuuste geometrische bouwvolumes met bakstenen gevels, betonnen luifels en met beton afgewerkte borstweringen en entreepartijen.
Jan Wils, een generatiegenoot van Dudok, begon zijn carrière in 1914 op het bureau van architect H.P. Berlage (1856-1934). In 1916 startte hij zijn eigen architectenbureau in Den Haag. Wils werd in die tijd een fervent volger van de architectuuropvattingen van Frank Lloyd Wright (1867-1959), wat leidde tot zijn bijnaam Frank Lloyd Wils.
Wils wordt ook regelmatig in verband gebracht met Dudok. De beide architecten kenden elkaar goed en hadden ooit overwogen om gezamenlijk een bureau te beginnen. In 1919 werkten ze samen aan een stadswijk voor arbeiders in Hengelo, blijkt uit een door beide ondertekende blauwdruk.
In 1931 merkte architectuurcriticus en hoogleraar J.G. Wattjes in Het Bouwbedrijf op dat er een sterke verwantschap was tussen het werk van Wils en dat van Dudok, naar aanleiding van Wils’ ontwerp voor de Citroëngarage aan het Stadionplein in Amsterdam. In 1932 schreef Wils aan Dudok dat hij nog steeds groei in diens werk zag: “Werkelijk, ik geniet er altijd van, als ik je werk zie.” In het Bouwkundig Weekblad noemde architect Willem Kromhout Wils in 1935 “als architect Dudokiaan”.
Dudokiaans was het ontwerp van de Centrale Onderlinge zeker. Dudokkenner Herman van Bergeijk vergeleek het kantoorgebouw met de door Dudok ontworpen Calvijnschool en architectuurcriticus Reinder Blijstra refereerde in 1964 aan het kantoorgebouw met de opmerking dat het van Dudok zou kunnen zijn “en dat is als compliment bedoeld”. Het hoog opgetrokken trappenhuis met het ronde venster en de hoge schoorsteen vormen de verticale tegenhangers van de horizontale vleugels met de grote raamstroken; de speelse opbouw van de bouwmassa’s, de overstekende dakranden, de terugliggende entreepartij, het zijn inderdaad kenmerken die we bij de Hilversumse bouwmeester terugvinden.
In 1948-1949 werd het kantoorgebouw door Wils met een verdieping opgehoogd, waardoor volgens Van Bergeijk de dynamische beeldwerking behoorlijk is verstoord. Desondanks ligt de naam Dudok ons bij het zien van het kantoorgebouw van de Centrale Onderlinge nog steeds voor in de mond.
Bronnen:
H. van Bergeijk, Willem Marinus Dudok. Architect-stedebouwkundige 1884-1974, Naarden 1995.
H. van Bergeijk, Jan Wils, De Stijl en verder, Rotterdam 2007.
V. Freijser (red.), De stijl van Jan Wils. Restauratie van de Papaverhof, Den Haag 1989.
J.G. Wattjes, ‘Gebouw Citroën aan het Stadionplein te Amsterdam (architect Jan Wils)’, Het Bouwbedrijf 1931,nr. 45, pp. 569-572.
W. Kromhout, ‘Excursie per “Johan de Witt” naar Havre ter bezichtiging van de “Normandië”, Bouwkundig Weekblad Architectura 56 (1935), p. 258.
